Żywienie szczeniąt i kociąt w praktyce. Jak monitorować wzrost i ograniczać błędy dietetyczne?
- Marta
- 2026-07-16
- 13:55
- 0 komentarzy
Okres wzrostu jest jednym z najbardziej wymagających etapów życia z punktu widzenia żywienia. Rosnący organizm musi jednocześnie pokrywać potrzeby bytowe oraz dostarczać substratów do rozwoju kośćca, mięśni, narządów, układu nerwowego i odpornościowego.
Mniejsza zdolność młodego organizmu do kompensowania niedoborów i nadmiarów sprawia, że błędy żywieniowe mogą pozostawać przez pewien czas niewidoczne klinicznie, a ich konsekwencje ujawnić się dopiero po zakończeniu wzrostu.
Podczas webinaru „Jak żywić kocięta i szczenięta, żeby rosły zdrowo?” lek. wet. Aleksandra Szuba omówiła praktyczne narzędzia pozwalające oceniać cały system żywienia młodego pacjenta, a nie wyłącznie deklarację na etykiecie karmy.
Pełne nagranie webinaru:
Specyfika zapotrzebowania w okresie wzrostu
Młody organizm nie jest mniejszą wersją dorosłego. Składniki odżywcze są potrzebne nie tylko do utrzymania podstawowych funkcji życiowych, ale również do intensywnej syntezy nowych tkanek.
Zapotrzebowanie na energię, białko oraz wiele mikroelementów w przeliczeniu na masę ciała jest większe niż u zwierząt dorosłych. Szczególne znaczenie mają składniki uczestniczące w rozwoju kośćca, hematopoezie, dojrzewaniu układu nerwowego i budowaniu odporności.
Dotyczy to między innymi wapnia, fosforu, witaminy D, żelaza, cynku, miedzi oraz długołańcuchowych kwasów tłuszczowych omega-3. DHA pełni istotną funkcję w rozwoju ośrodkowego układu nerwowego, siatkówki oraz zdolności poznawczych.
Należy jednocześnie pamiętać, że wartości minimalne określone w normach żywieniowych nie zawsze odpowiadają wartościom optymalnym dla konkretnego pacjenta. W przypadku niektórych składników równie istotne jak zapobieganie niedoborom jest unikanie nadmiernej podaży.
Oceniamy system żywienia, a nie wyłącznie karmę
Analiza jednej etykiety nie wystarcza do oceny żywienia młodego pacjenta. Konieczne jest uwzględnienie całego systemu żywienia.
Ocena powinna obejmować rodzaj diety, jej pełnoporcjowość, przeznaczenie dla gatunku i etapu życia, kaloryczność, rzeczywistą wielkość porcji, liczbę posiłków, dodatki, smaczki, gryzaki, suplementy oraz odpowiedź kliniczną pacjenta.
Należy uwzględnić również kondycję skóry i sierści, jakość oraz częstotliwość oddawania kału, apetyt, sytość, aktywność, objawy ze strony przewodu pokarmowego, tempo wzrostu i rozwój masy mięśniowej.
Dieta może być prawidłowo opracowana, ale stosowana w nieodpowiedniej ilości. Z drugiej strony pacjent może otrzymywać właściwą dawkę energii z diety, której bilans nie odpowiada potrzebom wzrostu.
Celem jest kontrolowany, a nie maksymalny wzrost
W praktyce klinicznej należy dążyć do harmonijnego rozwoju przy utrzymaniu prawidłowej, raczej szczupłej kondycji ciała.
Szybki wzrost nie powinien być traktowany jako cel sam w sobie. Nadmierna podaż energii może przyspieszać zwiększanie masy ciała, ale nie poprawia genetycznie zaprogramowanej wielkości ani jakości budowy zwierzęcia.
Ma to szczególne znaczenie u szczeniąt ras dużych i olbrzymich. Przyspieszony wzrost zwiększa obciążenie mechaniczne niedojrzałego układu kostno-stawowego i może sprzyjać ujawnianiu się zaburzeń rozwojowych.
Najważniejszym modyfikowalnym czynnikiem żywieniowym jest w tym przypadku nadmierna podaż energii. Nie należy utożsamiać jej wyłącznie z wysoką zawartością tłuszczu lub białka. Decydujące znaczenie ma całkowite pobranie energii ze wszystkich elementów diety.
Wyliczenia energetyczne są punktem wyjścia
RER, MER oraz DER pozwalają oszacować początkową dawkę pokarmową. Nie powinny być jednak traktowane jako wartości obowiązujące przez cały okres wzrostu.
Rzeczywiste zapotrzebowanie zależy od rasy, wieku, płci, linii hodowlanej, aktywności, warunków utrzymania, stanu zdrowia i indywidualnego tempa przemiany materii.
Znaczne różnice mogą występować nawet pomiędzy zwierzętami z jednego miotu. Szczególnie u psów przewidywana masa dorosła może być trudna do oszacowania. Informacje od hodowcy na temat masy rodziców, wcześniejszych miotów i specyfiki danej linii mogą być przydatnym elementem wywiadu.
Każde wyliczenie powinno zostać zweryfikowane na podstawie odpowiedzi konkretnego pacjenta. Jeżeli BCS rośnie, tempo przyrostów przyspiesza, a pacjent przekracza kolejne linie centylowe, dawka może wymagać korekty, nawet jeśli odpowiada wartości teoretycznej.
Podobnie brak oczekiwanych przyrostów nie powinien automatycznie prowadzić do zwiększenia porcji bez oceny strawności, jakości diety, stanu klinicznego i rzeczywistego pobrania.
BCS i MCS w ocenie młodego pacjenta
Masa ciała bez oceny kompozycji ciała ma ograniczoną wartość. Nie pozwala rozróżnić przyrostu związanego z rozwojem kośćca, mięśni i tkanki tłuszczowej.
BCS powinien być oceniany podczas każdej wizyty pediatrycznej. W rasach długowłosych konieczna jest ocena palpacyjna.
Równolegle warto monitorować MCS. Należy przy tym pamiętać, że młode zwierzę nie osiąga jeszcze umięśnienia typowego dla osobnika dorosłego. Fizjologicznie słabiej rozwinięta muskulatura nie jest jednak równoznaczna z wyraźnym zanikiem mięśni.
Połączenie niskiego BCS z wyraźnie obniżonym MCS powinno prowadzić do weryfikacji całego systemu żywienia i poszerzenia diagnostyki.
Wysoki BCS u szczenięcia dużej rasy nie stanowi zabezpieczenia przed niedożywieniem. Zwiększa natomiast obciążenie mechaniczne niedojrzałego układu kostno-stawowego.
Znaczenie krzywych wzrostu
Krzywe wzrostu pozwalają ocenić, czy masa ciała zwiększa się w przewidywalnym tempie oraz czy pacjent nie zaczyna gwałtownie przekraczać kolejnych przedziałów centylowych.
Są szczególnie przydatne u szczeniąt ras dużych i olbrzymich, pacjentów zagrożonych przekarmieniem, zwierząt z zaburzeniami przewodu pokarmowego, pacjentów po problemach neonatologicznych oraz młodych zwierząt z opóźnieniem wzrostu.
Krzywa wzrostu nie informuje jednak o kompozycji masy ciała. Pacjent może rozwijać się w sposób przewidywalny, a jednocześnie mieć nadmierny BCS. Dlatego jej interpretacja powinna być zawsze łączona z oceną BCS, MCS, sylwetki i przewidywanej masy dorosłej.
Przekroczenie linii centylowej nie oznacza automatycznie konieczności restrykcyjnego obniżenia dawki. W pierwszej kolejności należy zweryfikować założenia dotyczące masy docelowej, pochodzenia, płci i proporcji ciała pacjenta.
Pełnoporcjowość i przeznaczenie karmy
Pierwszym etapem oceny karmy komercyjnej powinno być potwierdzenie, że produkt jest pełnoporcjowy, przeznaczony dla danego gatunku oraz odpowiedniej fazy wzrostu.
W przypadku psów należy dodatkowo uwzględnić przewidywaną wielkość dorosłego osobnika. Karma odpowiednia dla małego szczenięcia nie zawsze będzie optymalnym rozwiązaniem dla szybko rosnącego psa rasy olbrzymiej.
Ocena powinna obejmować kaloryczność, białko, tłuszcz, wapń, fosfor, stosunek Ca:P, niezbędne kwasy tłuszczowe oraz zgodność z odpowiednimi normami żywieniowymi.
Sama deklaracja „puppy” lub „kitten” nie zastępuje oceny produktu. Nie wszystkie istotne parametry muszą być podane na etykiecie, dlatego w razie potrzeby warto pozyskać pełne dane analityczne od producenta.
Białko a rozwój układu kostno-stawowego
Przekonanie, że wysoka podaż białka stanowi główny czynnik rozwojowych chorób ortopedycznych u szczeniąt dużych ras, prowadzi często do nieuzasadnionego ograniczania tego składnika.
Białko i aminokwasy są niezbędne do rozwoju mięśni, narządów, enzymów, hormonów, krwi i struktur układu odpornościowego.
Znacznie większe znaczenie dla rozwoju układu kostno-stawowego mają całkowita podaż energii, tempo wzrostu, BCS oraz gospodarka wapniowo-fosforowa.
Rutynowe obniżanie podaży białka u zdrowego, rosnącego psa nie powinno zastępować kontroli kaloryczności diety i podaży składników mineralnych.
Wapń i fosfor należy oceniać łącznie
W okresie wzrostu problemem może być zarówno niedobór, jak i nadmiar wapnia.
Niedobór występuje najczęściej w nieprawidłowo zbilansowanych dietach domowych opartych na mięsie, bez właściwego źródła wapnia. Mięso dostarcza znacznych ilości fosforu przy niewielkiej podaży wapnia. Może to prowadzić do głębokiego zaburzenia stosunku Ca:P.
Nadmiar wapnia dotyczy często szczeniąt otrzymujących pełnoporcjową karmę wzrostową, do której opiekun dodaje preparaty mineralne, mączkę kostną, skorupki jaj, kości lub suplementy „na mocne kości”.
Młode psy mają ograniczoną zdolność regulowania wchłaniania wapnia z przewodu pokarmowego. Przewlekły nadmiar może zaburzać przebudowę kości i prawidłowy rozwój szkieletu.
Ocena diety powinna obejmować bezwzględną podaż wapnia, podaż fosforu, stosunek Ca:P, ilość obu składników w przeliczeniu na energię oraz wszystkie dodatkowe źródła mineralne.
Prawidłowe stężenie wapnia całkowitego w surowicy nie potwierdza prawidłowego bilansu diety. Homeostaza wapniowa może utrzymywać jego stężenie w zakresie referencyjnym mimo nieprawidłowej podaży pokarmowej.
Liczba i rozkład posiłków u szczeniąt
Młode szczenięta powinny otrzymywać kilka mniejszych posiłków. W pierwszych miesiącach zazwyczaj stosuje się cztery posiłki dziennie. Wraz ze wzrostem zwierzęcia ich liczbę stopniowo się zmniejsza.
Około szóstego miesiąca wiele psów może przejść na trzy posiłki, a po zakończeniu intensywnego wzrostu na dwa.
Rozkład powinien zostać dopasowany do wielkości psa, objętości porcji, tolerancji przewodu pokarmowego i indywidualnych cech pacjenta.
Karmienie raz dziennie nie jest optymalnym rozwiązaniem dla młodych psów, szczególnie dużych ras.
Żywienie ad libitum u kociąt
Kocięta mają wysokie zapotrzebowanie energetyczne i małą pojemność żołądka. Fizjologicznie pobierają wiele niewielkich porcji w ciągu doby.
U części zdrowych kociąt karmienie ad libitum lub bardzo częsty dostęp do pełnoporcjowej diety może być uzasadniony. Nadal konieczne jest jednak monitorowanie masy ciała i BCS.
Wraz ze spowalnianiem wzrostu i po kastracji model ten powinien zostać ponownie oceniony.
Należy odróżnić fizjologiczny model wielu małych posiłków od niekontrolowanego dostępu do wysokoenergetycznej suchej karmy. Częstotliwość karmienia nie musi oznaczać braku kontroli nad całkowitą dobową podażą energii.
Karmienie ad libitum u szczeniąt
U większości szczeniąt karmienie do woli zwiększa ryzyko przekarmiania.
Psy często nie regulują pobrania energii w sposób wystarczający, zwłaszcza przy wysokiej smakowitości karmy, konkurencji pokarmowej lub silnej motywacji do jedzenia.
Model ten jest szczególnie niewskazany u psów dużych i olbrzymich ras, u których szybkie pobieranie nadmiernej ilości energii może przyspieszać wzrost i zwiększać ryzyko zaburzeń rozwojowych.
Wywiad żywieniowy musi obejmować wszystko, co trafia do przewodu pokarmowego
Jedną z najczęstszych przyczyn niedoszacowania pobrania energii jest nieuwzględnianie przysmaków, gryzaków, past, produktów do mat i zabawek na jedzenie, resztek ze stołu oraz dostępu do pokarmu innych zwierząt.
U szczeniąt intensywnie szkolonych nagrody mogą dostarczać istotnej części dobowej energii. Gryzaki i preparaty funkcjonalne mogą dodatkowo wnosić tłuszcz, wapń, fosfor, witaminy oraz inne składniki.
Pytanie o nazwę podstawowej karmy nie jest pełnym wywiadem żywieniowym.
Warto osobno zapytać o produkty treningowe, dodatki używane do podawania suplementów lub produktów leczniczych, zawartość mat do lizania, produkty podawane podczas nieobecności opiekuna oraz przekąski oferowane przez innych domowników.
Kontrolowana różnorodność i zapobieganie neofobii
Wczesna ekspozycja kociąt na różne konsystencje, tekstury i sposoby podawania pokarmu może ograniczać ryzyko neofobii.
Ma to istotne znaczenie praktyczne. Brak akceptacji karmy mokrej może w przyszłości utrudniać prowadzenie pacjentów nefrologicznych, urologicznych i innych kotów wymagających modyfikacji diety.
Ekspozycja nie powinna jednak prowadzić do chaosu żywieniowego. Stabilna podstawa diety powinna pozostać pełnoporcjowa i możliwa do oceny. Nowe produkty warto wprowadzać stopniowo i w niewielkich ilościach.
Nadmierna rotacja karm może sprzyjać wybiórczości oraz utrudniać ocenę tolerancji składników, szczególnie u pacjentów z objawami gastroenterologicznymi lub dermatologicznymi.
Ocena modeli żywienia
Nie istnieje jeden model żywienia, który byłby optymalny dla każdego młodego pacjenta.
Karmy komercyjne są łatwiejsze w stosowaniu i z założenia zbilansowane, jeżeli są pełnoporcjowe i przeznaczone dla odpowiedniego etapu życia.
Diety domowe umożliwiają większą kontrolę składu i indywidualizację receptury, ale zwiększają ryzyko błędów związanych z suplementacją, przygotowaniem oraz nieprzestrzeganiem proporcji.
Karmy mokre i diety domowe są zazwyczaj bardziej smakowite i zawierają więcej wody, ale mogą być droższe i bardziej wymagające logistycznie. Karma sucha jest wygodna i skoncentrowana energetycznie, co jednocześnie zwiększa ryzyko podawania nadmiernej dawki przy odmierzaniu objętościowym.
Wybór modelu powinien uwzględniać potrzeby pacjenta, możliwości opiekuna, stan zdrowia oraz możliwość konsekwentnej realizacji zaleceń.
Diety domowe w okresie wzrostu
Receptura domowa dla szczenięcia lub kocięcia nie może być uproszczoną wersją diety dla dorosłego zwierzęcia.
Należy uwzględnić zapotrzebowanie na energię, białko, aminokwasy, tłuszcz, niezbędne kwasy tłuszczowe, wapń, fosfor, witaminę D, jod, cynk, miedź, żelazo i pozostałe mikroskładniki.
U kotów konieczne jest również uwzględnienie potrzeb specyficznych dla gatunku, w tym podaży tauryny oraz odpowiednich form wybranych witamin.
Zastosowanie przypadkowego preparatu mineralno-witaminowego nie gwarantuje prawidłowego zbilansowania receptury. Suplementacja musi wynikać z całego składu diety.
Ryzyko mikrobiologiczne diet surowych
Dieta surowa może być zbilansowana pod względem składników odżywczych, ale pozostaje modelem o podwyższonym ryzyku mikrobiologicznym.
Ryzyko dotyczy zarówno pacjenta, jak i domowników. Powinno zostać omówione szczególnie w domach, w których mieszkają dzieci, osoby starsze, kobiety w ciąży lub osoby z obniżoną odpornością.
Konieczne jest również uwzględnienie higieny przygotowania, rozmrażania, przechowywania i czyszczenia powierzchni mających kontakt z surowymi produktami.
Kiedy dieta wymaga korekty?
Czerwonymi flagami są narastający BCS, gwałtowne przekraczanie linii centylowych, brak oczekiwanych przyrostów, wyraźne wychudzenie, obniżony MCS oraz przewlekłe objawy ze strony przewodu pokarmowego.
Pilnej weryfikacji wymaga dieta nieprzeznaczona dla danego gatunku lub etapu wzrostu, dieta domowa bez obliczonego bilansu, dodatkowa suplementacja wapnia przy karmie pełnoporcjowej oraz jednoczesne stosowanie kilku preparatów mineralno-witaminowych.
Objawy ortopedyczne, bolesność i niechęć do ruchu wymagają równoległej oceny BCS, tempa wzrostu, podaży energii, wapnia, fosforu, stosunku Ca:P, aktywności i wszystkich stosowanych dodatków.
Praktyczny schemat monitorowania
Ocena żywienia powinna być procesem powtarzalnym. Na każdej kontroli warto aktualizować masę ciała, BCS i MCS, analizować tempo wzrostu oraz sprawdzać rzeczywistą dawkę pokarmową.
Należy ponownie pytać o smaczki, gryzaki i suplementy, ponieważ elementy te mogą zmieniać się pomiędzy wizytami.
W przypadku dużych ras korekty porcji mogą być potrzebne częściej ze względu na dynamiczny wzrost. Zmiana typu diety, jej kaloryczności, struktury lub proporcji karm mokrych i suchych powinna prowadzić do ponownego przeliczenia dawki.
Najważniejszym wskaźnikiem pozostaje odpowiedź kliniczna konkretnego pacjenta: harmonijne tempo wzrostu, prawidłowy BCS, adekwatna kondycja mięśniowa, właściwa jakość kału, dobra kondycja skóry i sierści, odpowiednia aktywność oraz brak objawów wynikających z niedoborów lub nadmiernej podaży.
Podsumowanie
W żywieniu rosnących psów i kotów nie istnieje jeden uniwersalny schemat dawkowania.
Formuły energetyczne, normy i tabele producenta są niezbędnymi punktami odniesienia, ale wymagają regularnej konfrontacji ze stanem konkretnego pacjenta.
U szczeniąt ras dużych i olbrzymich kluczowe znaczenie mają kontrola energii, utrzymanie prawidłowego BCS, monitorowanie tempa wzrostu oraz właściwa podaż wapnia i fosforu.
Nie ma uzasadnienia dla rutynowego ograniczania białka ani dodatkowego podawania wapnia przy prawidłowo dobranej karmie pełnoporcjowej.
U kociąt należy uwzględniać potrzebę częstych, małych posiłków oraz kontrolowanej ekspozycji na różne tekstury i rodzaje pokarmu, ze szczególnym uwzględnieniem karm mokrych.
Dieta młodego pacjenta powinna być kompletna, przewidywalna, możliwa do monitorowania i regularnie dostosowywana do zmieniającego się zapotrzebowania.
FAQ
Czy RER i DER wystarczają do ustalenia dawki u rosnącego pacjenta?
Nie. Są punktem wyjścia do ustalenia pierwszej dawki. Wymagają późniejszej weryfikacji na podstawie masy ciała, BCS, MCS, tempa wzrostu, krzywej wzrostowej i odpowiedzi klinicznej.
Jak często należy korygować dawkę pokarmową?
Dawka nie powinna być ustalana raz na cały okres wzrostu. Częstotliwość korekt zależy od wieku, wielkości docelowej i dynamiki rozwoju. U szybko rosnących psów dużych ras kontrole powinny być częstsze.
Czy BCS można stosować u szczeniąt i kociąt?
Tak, ale należy uwzględnić etap rozwoju i równolegle oceniać MCS. Młode zwierzę może mieć fizjologicznie słabiej rozwiniętą muskulaturę, ale wyraźne wychudzenie i znaczne obniżenie MCS wymagają interwencji.
Jaką rolę pełnią krzywe wzrostu?
Pozwalają ocenić, czy przyrosty przebiegają w przewidywalnym tempie. Nie dostarczają jednak informacji o kompozycji masy ciała, dlatego muszą być interpretowane razem z BCS, MCS i badaniem klinicznym.
Czy przekroczenie linii centylowej zawsze oznacza konieczność zmniejszenia dawki?
Nie. Najpierw należy zweryfikować przewidywaną masę dorosłą, płeć, pochodzenie i wielkość rodziców. Dopiero po ocenie BCS i całej diety można zdecydować o korekcie podaży energii.
Jaki jest najważniejszy żywieniowy czynnik ryzyka u dużych szczeniąt?
Nadmierna podaż energii prowadząca do zbyt szybkiego wzrostu i wysokiego BCS. Kontrola energetyczności ma większe znaczenie niż rutynowe obniżanie zawartości białka.
Czy wysoka podaż białka zwiększa ryzyko chorób ortopedycznych?
Nie należy traktować białka jako głównego czynnika rozwojowych chorób układu kostno-stawowego. Istotniejsze są całkowite pobranie energii, tempo wzrostu, BCS oraz bilans wapnia i fosforu.
Jak oceniać wapń i fosfor?
Należy uwzględniać ich bezwzględną podaż, stosunek Ca:P oraz ilość w przeliczeniu na energię. Analiza powinna obejmować karmę podstawową, suplementy, kości, gryzaki i inne źródła mineralne.
Czy suplementować wapń przy karmie pełnoporcjowej?
Nie. Dodatkowa suplementacja wapnia przy pełnoporcjowej karmie wzrostowej może prowadzić do nadmiernej podaży i zaburzeń rozwoju szkieletu.
Czy wapń całkowity w surowicy pozwala ocenić bilans diety?
Nie. Prawidłowe stężenie nie wyklucza nieodpowiedniej podaży wapnia i fosforu. Organizm może utrzymywać homeostazę kosztem zmian w tkance kostnej.
Jak oceniać karmę komercyjną dla wzrostu?
Należy potwierdzić pełnoporcjowość, przeznaczenie dla danego gatunku i fazy życia oraz, w przypadku psów, odpowiedniość dla przewidywanej wielkości dorosłej. Warto analizować kaloryczność, białko, tłuszcz, wapń, fosfor, Ca:P i niezbędne kwasy tłuszczowe.
Czy u kociąt można stosować ad libitum?
U części zdrowych kociąt może to być uzasadnione, pod warunkiem regularnej kontroli masy ciała i BCS. Model wymaga ponownej oceny wraz ze spowalnianiem wzrostu i po kastracji.
Czy u szczeniąt można stosować ad libitum?
Zazwyczaj nie jest to rekomendowane, szczególnie u ras dużych i olbrzymich. Brak kontroli porcji zwiększa ryzyko nadmiernego pobrania energii i przyspieszonego wzrostu.
Jak szczegółowy powinien być wywiad żywieniowy?
Powinien obejmować wszystkie źródła energii i składników odżywczych: karmę podstawową, smaczki, gryzaki, zawartość zabawek na jedzenie, dodatki do podawania preparatów, resztki ze stołu, suplementy i dostęp do misek innych zwierząt.
Czy niewielkie ilości dodatków mogą zaburzyć dietę?
Tak, szczególnie u małego pacjenta. Nagrody treningowe mogą dostarczać istotnej części dobowej energii, a gryzaki i preparaty funkcjonalne dodatkowych ilości tłuszczu, wapnia, fosforu i witamin.
Jak oceniać dietę domową dla młodego zwierzęcia?
Receptura musi być analizowana zgodnie z zapotrzebowaniem dla wzrostu. Ocena powinna obejmować energię, białko, aminokwasy, tłuszcz, niezbędne kwasy tłuszczowe, wapń, fosfor, witaminę D, jod, cynk, miedź i pozostałe mikroskładniki.
Czy dieta surowa jest odpowiednia dla szczeniąt i kociąt?
Może pokrywać potrzeby tylko wtedy, gdy jest prawidłowo zbilansowana. Należy dodatkowo uwzględnić ryzyko mikrobiologiczne dla pacjenta i domowników.
Czy warto eksponować kocięta na różne tekstury pokarmu?
Tak. Kontrolowana ekspozycja może ograniczać ryzyko neofobii i ułatwiać późniejsze wprowadzanie karm mokrych lub diet leczniczych. Nie powinna jednak prowadzić do ciągłej, chaotycznej rotacji produktów.
Kiedy konieczna jest pilna korekta diety?
Przy narastającym BCS, gwałtownym przekraczaniu linii centylowych, zahamowaniu wzrostu, wychudzeniu, obniżonym MCS, przewlekłych objawach gastroenterologicznych, dolegliwościach ortopedycznych oraz przy niekontrolowanej suplementacji mineralnej.
Artykuł opracowano na podstawie webinaru prowadzonego przez lek. wet. Aleksandrę Szubę.