Postępowanie dietetyczne w enteropatiach psów – skuteczna dieta i leczenie przewlekłych problemów jelitowych

Marta
2025-11-02
14:52
0 komentarzy

Choroby przewodu pokarmowego to jeden z najczęstszych powodów wizyt psów u lekarza weterynarii. Czasami są to tylko pojedyncze incydenty w roku, a czasami słyszymy od opiekunów, że ich pies ma delikatny przewód pokarmowy i ciągłe problemy. Wielu z właścicieli będzie wracać wielokrotnie na wizyty w związku z różnymi dolegliwościami związanymi z trawieniem i wydalaniem. Należy się wtedy zastanowić, czy jednak nie mamy do czynienia z przewlekłą enteropatią u naszego pupila. Obecnie gastroenterologia skupia się głównie na roli mikrobiomu jelitowego oraz diety jako najważniejszych czynników w zapobieganiu i leczeniu chorób przewodu pokarmowego. Wiemy także, że nawet do 70% pacjentów będzie reagowało na same zmiany w diecie długofalową poprawą – dlatego działanie ukierunkowane na zmiany w przyjmowanym pokarmie jest absolutnie niezbędne.

Czym są enteropatie?

Na przestrzeni ostatnich lat gastroenterologia psów i kotów znacząco zmieniła podejście do diagnozowania i leczenia przewlekłych chorób przewodu pokarmowego. Poznanie ogólnego podziału enteropatii pozwala na lepsze zrozumienie podejścia diagnostycznego oraz schematów leczenia.

Enteropatie to pojęcie ogólne odnoszące się do choroby zapalnej jelit, w przebiegu której dochodzi do zmian w obrębie śluzówki przewodu pokarmowego, co przekłada się na zaburzenia wchłanialności, strawności i funkcji jelit. Można spotkać kilka typów podziałów enteropatii w zależności od przyjmowanych kryteriów – m.in. ze względu na czas trwania, obraz histopatologiczny czy reakcję na leczenie.

Ostre i przewlekłe problemy jelitowe są podzielone czasowo granicą trzech tygodni. Do siedmiu dni mówimy o ostrych biegunkach, powyżej 7 – o przedłużającej się. Przewlekłe enteropatie trwają dłużej niż trzy tygodnie i często są problemami ciągnącymi się latami. Ostre biegunki spowodowane są najczęściej spożyciem nieodpowiednich produktów, chorobami bakteryjnymi, wirusowymi, pasożytniczymi (jak np. lamblia), zatruciami i innymi chorobami współistniejącymi. Przewlekłe enteropatie mogą dawać objawy ciągłe w różnym natężeniu albo systematycznie nawracać. Przykładem mogą być luźniejsze stolce co kilka dni, przeplatające się z dobrymi jakościowo, ale także epizodami śluzu w kale, bulgotaniem, gazami. Nie jest to typowa biegunka, ale jednak przewód pokarmowy nie funkcjonuje tak, jak powinien.

Objawy zarówno przy ostrych problemach, jak i przewlekłych mogą być podobne. Najczęściej mamy do czynienia z biegunką – bardziej uwodnionym niż zwykle kałem, często w większych ilościach lub częściej niż zwykle, zmiennym kolorystycznie, ze śluzem lub świeżą krwią. Opisy wyglądu kału, mimo że mogą brzmieć dla niektórych zbyt dokładnie, dla lekarzy są bardzo cennymi informacjami – włącznie z dokumentacją zdjęciową! Do oceny wyglądu odchodów wygodnie jest posługiwać się bristolską skalą oceny kału razem z oznaczeniami częstotliwości. Takie precyzyjne opisanie może być niezwykle pomocne do stwierdzenia, z jakiej części jelita pochodzi biegunka – cienkiego czy grubego.

Poza biegunką występują także często wymioty (również poranne, tzw. wymioty głodowe), ale także ulewanie, mlaskanie, odbijanie, przelewanie w brzuchu, głośniejsze, bardziej intensywne i zapachowe gazy, zmniejszony lub zwiększony apetyt. U pacjentów z przewlekłymi problemami możemy także zauważyć zmiany w okrywie włosowej – nadmierną utratę futra, jego połysku i gęstości, a przy intensywnych i długotrwałych objawach także spadek masy ciała i obniżenie masy mięśniowej. Do objawów przewlekłej enteropatii będzie się zaliczać opisany wyżej refluks, który u niektórych psów może wyglądać jak kaszel, nie tylko mlaskanie, ulewanie, jedzenie trawy czy wymioty na głodno. Ostre biegunki najczęściej występują u młodych lub starszych zwierząt, częściej mogą przebiegać z osowieniem, pogorszeniem samopoczucia.

Najczęściej spowodowane są spożyciem nieodpowiednich produktów – można tu zaliczyć całą masę rzeczy jak nadpsute jedzenie, śmieci, nagłe zmiany pokarmu, jedzenie ze stołu i rzeczy, których pies nie powinien jeść (zabawki, papiery, folie itp.). Ostre problemy pokarmowe u szczeniąt często są spowodowane infekcjami wirusowymi oraz niektórymi pasożytami takimi jak lamblia (Giardia). Formą ostrej biegunki jest także AHDS – syndrom ostrej biegunki krwotocznej. Mimo niepokojącej nazw i na pewno niepokojących objawów, ten typ biegunki w większości przypadków dobrze poddaje się standardowemu leczeniu.

Przewlekłe enteropatie – podział

Przewlekłe enteropatie (CE – chronic enteropathy) najwygodniej omawiać przez podział ze względu na reakcję na leczenie. U psów wyróżniamy kilka głównych typów:

FRE – (ang. food responsive enteropathy) – czyli enteropatia reagująca na dietę.

Dotyczy aż 50–70% wszystkich psów z przewlekłym problemem jelitowym i ustępuje po zmianie pokarmu na właściwy dla danego pacjenta. Ze względu na różnice indywidualne w tolerancji diety, próby dietetyczne dla tej jednostki powinny obejmować kilka różnych typów pokarmu.

MRE (microbiota-related modulation-responsive enteropathies) – enteropatia reagująca na zmiany w mikrobiomie jelitowym.

Dawniej nazywana SIBO, później ARE (enteropatia reagująca na antybiotyk), obecnie przedmiot największego zainteresowania wielu specjalizacji. Jest zaburzeniem ilościowym i jakościowym w obrębie mikrobiomu jelitowego – gigantycznych ilości bakterii bytujących w jelitach i wspomagających trawienie oraz homeostazę organizmu (liczbę bakterii szacuje się na biliony!). Ten typ enteropatii reaguje na zmiany i wspomaganie mikrobiomu jelitowego przez dietę, probiotyki, prebiotyki i przeszczepy mikrobiomu jelitowego.

IRE – enteropatia reagująca na leczenie immunosupresyjne

Dotyczy psów, u których objawy wynikają z nieprawidłowej reakcji układu odpornościowego i do stabilizacji wymagają na stałe lub tymczasowo leczenia immunosupresyjnego, jeżeli poprzednie formy leczenia – dieta i wspomaganie suplementacyjne – się nie sprawdzają.

NRE – enteropatia niereagująca na leczenie

Najbardziej wymagająca forma, w której konieczna jest pogłębiona diagnostyka, w skrajnych przypadkach – niereagująca na żadną formę leczenia.

Osobną podgrupą jest enteropatia białkogubna (PLE – protein-losing enteropathy), w której dochodzi do utraty białka z przewodu pokarmowego przez zaburzenia wchłaniania, reakcję układu odpornościowego, zaburzenia tolerancji tłuszczu w diecie lub indywidualne predyspozycje. To jednostka wymagająca szczególnej opieki dietetycznej, o możliwie ciężkim przebiegu.

Jak diagnozuje się przewlekłe enteropatie?

W dużym uproszczeniu podstawą w diagnostyce przewlekłych problemów z jelitami jest dokładny wywiad. Lekarz na wizycie może bardzo dokładnie dopytywać o objawy, ich częstotliwość, rodzaj, jakość kału, reakcje na leczenie, w tym suplementy, ich rodzaje. Poza dokładnym zapoznaniem się z dokumentacją medyczną i wykonywanymi badaniami, kluczowy jest wywiad dietetyczny – co pacjent do tej pory jadł, z jakim efektem, na jakich rodzajach białek był i jak długo, jakie dostawał dodatki, smaczki, gryzaki. Istotne mogą być także reakcje na podróże i stres – bardzo często nasilają objawy żołądkowo-jelitowe.

W badaniu klinicznym ocenia się stan ogólny pacjenta, kondycję masy ciała (BCS – body condition score) i ocenę masy mięśniowej. Pozwala to kontrolować obiektywnie przyrost lub spadek masy ciała z uwzględnieniem mięśni.

W badaniach laboratoryjnych wykonuje się m.in. badania krwi z morfologią, biochemią, badaniami trzustki i profilem trzustkowo-jelitowym, badanie kału na pasożyty i ewentualnie dodatkowe badania wykluczające choroby mogące mieć wpływ na przewód pokarmowy, jak niedoczynność kory nadnerczy.

W diagnostyce obrazowej podstawą jest badanie USG, ewentualnie badanie RTG. Często może być tak, że badania nie wskazują na istotne odchylenia lub są one minimalne, co zawsze powinno kierować uwagę w stronę diety.

Dietoterapia — fundament leczenia enteropatii

Obecnie uznaje się, że u większości psów z przewlekłymi zaburzeniami jelit to właśnie dieta jest najważniejszym i najskuteczniejszym narzędziem terapeutycznym. Badania szacują odsetek psów odpowiadających jedynie na dietę nawet do 70%. Prowadzone ponownie oceny pacjentów, u których wcześniej stwierdzono NRE – nie reagujących na leczenie – u nawet 60% udało się ustabilizować z kolejną zmianą diety. Są to kolejne przykłady potwierdzające, że zmiany diety mogą być żmudne, wielokrotne, ale w końcu doprowadzić do sukcesu.

Dieta ma wyciszać reakcję immunologiczną układu komórek odpornościowych typowych dla jelita – układu GALT. Może on nadreagowywać na niekorzystny pokarm i nasilać procesy zapalne w jelicie, nasilając objawy. Prawidłowo dobrany pokarm powinien redukować pobudzenie GALT i wyciszać stan zapalny. Zmniejszenie stanu zapalnego śluzówki poprawia wchłanialność i wykorzystanie składników pokarmowych, co przekłada się na poprawę odżywienia, masy mięśniowej, sytości, zmniejszenie ilości mas kałowych.

Dla stabilizacji problemów jelitowych zalecana jest wysokostrawna dieta, z odpowiednim poziomem i składem włókna pokarmowego oraz prebiotyków. Wysoka strawność składników zmniejsza bakteryjną fermentację jelitową – mało resztek pokarmowych to mniej fermentacji, bulgotania, przelewania i gazów, a prebiotyki poprawiają i odżywiają mikrobiom jelitowy. Wszystkie powyższe elementy wpływają na zmniejszenie ilości mas kałowych, poprawę ich struktury, regenerację śluzówki jelita grubego – a dzięki temu nie pojawia się śluz oraz zmienna jakość kału. Poprawa strawności zmniejsza także zaleganie treści pokarmowej w górnych odcinkach jelita, redukując objawy refluksu.

Dieta samodzielnie może wygasić całkowicie objawy enteropatii lub w połączeniu z leczeniem pozwala na redukcję ilości leków. W drugą stronę – leki nie zastąpią dobrej diety. W większości przypadków stan psa stabilizuje się dopiero po wprowadzeniu właściwej terapii żywieniowej.

Jakie diety stosuje się w enteropatiach?

Reakcja na dietę opiera się najczęściej na zmianie typu diety – np. z suchej na mokrą lub gotowaną, zmianie dotychczas stosowanych białek i dodatków lub zmianie strawności pokarmu. Dodatkowo kluczową rolę, szczególnie przy enteropatiach białkogubnych, będzie odgrywać poziom tłuszczu.

Diety wysokostrawne mają mieć wg różnych źródeł:

strawność białka powyżej 85–87%,
tłuszczu i węglowodanów powyżej 90%,
zawartość włókna pokarmowego do 5% suchej masy.

Poza wymaganiem odnośnie strawności możemy stosować:

1. Diety na nowym białku (novel protein)

Idealne, jeśli podejrzewa się także alergię pokarmową. Powinny się opierać na białku i dodatku, których pacjent do tej pory nie jadł. Mogą tu występować diety komercyjne i samodzielnie przygotowane. Dla sprawdzenia alergii powinny być stosowane minimum 4–6 tygodni.

2. Diety hydrolizowane

Elementy pokarmowe w dietach hydrolizowanych powinny być enzymatycznie rozłożone na tak małe cząsteczki, że układ odpornościowy ich nie rozpoznaje jako alergenów. Niestety nawet do 30% pacjentów może dalej reagować na białka hydrolizowane pod kątem alergii. W gastroenterologii stosuje się je ze względu na trochę wyższy poziom strawności niż przeciętne karmy, co ma ułatwić wchłanianie składników pokarmowych.

3. Diety lekkostrawne o niskiej zawartości tłuszczu

Stosowane przy zapaleniu żołądka, refluksie, chorobach trzustki i jelit cienkich. Dieta niskotłuszczowa powinna mieć w granicach 25, a najlepiej nawet 20 g tłuszczu na 1000 kcal. W niektórych przypadkach wymagana jest dieta ULF – ultra-low-fat, poniżej 5–10 g tłuszczu/1000 kcal. Do diet lekkostrawnych komercyjnych zalicza się najczęściej wersje „gastrointestinal”, ale należy zwracać uwagę na zawartość tłuszczu w tych produktach.

4. Diety domowe (home-cooked)

Potrafią być świetną opcją dla pacjentów z przewlekłą enteropatią dzięki precyzyjnemu dobraniu składu, dokładnej kontroli jakości, wysokiej smakowitości oraz możliwości dopasowania parametrów nawet lepiej niż w karmach komercyjnych, szczególnie jeśli chodzi o diety typu ULF. Badania potwierdzają, że diety domowe są szczególnie skuteczne u psów z przewlekłymi enteropatiami, jeśli zostały prawidłowo zbilansowane przez dietetyka.

Jak długo trwa próba dietetyczna?

Wprowadzenie nowej diety zarówno u pacjenta z intensywnymi, jak i umiarkowanymi/łagodnymi problemami powinno być stopniowe. Najczęściej zaleca się przechodzenie przez okres ok. 5–7 dni. Po pełnym przejściu ocenia się efekt nowej diety na przestrzeni 7–21 dni.

Jeżeli w ciągu 7–10 dni od wprowadzenia diety mamy masywne pogorszenie – wracamy do poprzedniej lub zmieniamy na inną. Jeśli jest względnie dobra tolerancja, to do 3 tygodni powinniśmy widzieć zdecydowaną poprawę w objawach.

Wskazane jest próbowanie z każdym typem diety, jeżeli nie ma poprawy – dietami typu monobiałkowego na nowym białku, hydrolizatami, wersjami „gastrointestinal” na niskim tłuszczu, paroma wersjami diety domowej. Oczywiście tacy pacjenci nie mogą mieć dodatkowo podawanych smaczków lub gryzaków poza ustaleniami z lekarzem i dietetykiem. Nawet niewielki dodatek może zniweczyć proces diagnostyczny, więc ważna jest szczerość i dialog – jeżeli pies ma potrzebę nagradzania, da się znaleźć inne rozwiązania, bez podawania na własną rękę.

W tej sytuacji traktujemy dietę jak lek – i podobnie jak leki nie podajemy nic bez konsultacji w trakcie kuracji. Równocześnie prowadzi się próby z różnymi formami pre- i probiotykoterapii – tu także może być wymagane dobranie produktu pod danego pacjenta.

Jak widać, okres dobrania diety może być długi i wymagający, ale liczby mówią za siebie – nawet 7 na 10 pacjentów wyciszy się objawowo na dobrze dobranej diecie.

Podsumowanie — dlaczego dieta powinna być pierwszym i najważniejszym punktem leczenia?

Prawidłowo przeprowadzona próba dietetyczna to jedno z najważniejszych i najbardziej efektywnych narzędzi terapeutycznych w gastroenterologii psów. Współczesna wiedza jednoznacznie wskazuje na znaczącą przewagę odpowiedzi na dietę w porównaniu z innymi formami leczenia oraz suplementacji.

U ponad połowy pacjentów będzie to jedyny element konieczny do stabilizacji, ale także u wielu z niepomyślnymi do tej pory protokołami leczenia ponowne zastosowanie prób dietetycznych może dać poprawę. Źle dobrana dieta może być przyczyną problemów i przyczynić się do rozwoju oraz nasilenia przewlekłej enteropatii.

Ze względu na mocno różnorodne i indywidualne preferencje oraz reakcje wskazane jest minimum pięć do nawet dziesięciu prób dietetycznych, obejmujących różne formy pokarmu – komercyjne lub gotowane, suche lub mokre. Diety samodzielnie przygotowywane mają wiele zalet i potrafią się świetnie sprawdzać, o ile są dobrze zbilansowane. Często ważną rolę dodatkowo będą pełnić suplementy dodatkowe takie jak probiotyki i prebiotyki.

Bibliografia

Baillon M.-L.A., Marshall-Jones Z.V., Butterwick R.F. Effects of probiotic Lactobacillus acidophilus strain DSM13241 in healthy adult dogs. AVMA Publications, 2004.
Carrozza A. Leczenie choroby zapalnej jelit i chłoniaka bez przeprowadzenia biopsji. Weterynaria po Dyplomie, 03/2023.
Chapman P. Praktyczne leczenie choroby zapalnej jelit (IBD). Weterynaria po Dyplomie, 01/2021.
Dandrieux J.R.S., Mansfield C.S. Chronic enteropathy in canines – Prevalence, Impact and Management Strategies. Veterinary Medicine: Research and Reports, 2019; 10.
Dupouy-Manescau N., Meric T., Senecat O., Drutk A., Valentin S., Leal R., Hernandez J. Updating the classification of Chronic Inflammatory Enteropathies in dogs. Animals, 2024; 14(5).
EFSA FEEDAP Panel. Scientific Opinion on the safety and efficacy of Cylactin (Enterococcus faecium) as a feed additive for cats and dogs. EFSA Journal, 2013; 11
.EFSA FEEDAP Panel. Safety and efficacy of Lactobacillus acidophilus D2/CSL (CECT 4529) as a feed additive for cats and dogs. EFSA Journal, 2018; 16.
Galloni A.M., Schmid S.M. Próby dietetyczne w przewlekłej enteropatii. Today’s Veterinary Practice, 2022; Vol. 12, No. 3.
Grzegory M. Zespół jelita drażliwego u psów – diagnostyka i leczenie. Magazyn Weterynaryjny, 09/2023.
Habermaass V., Biolatti C., Bartoli F., Gori E., Bruni N., Olivero D., Marchetti V. Effects of Synbiotic Administration on Gut Microbiome and Fecal Bile Acid in Dogs with Chronic Hepatobiliary Disease: A Randomized Case-Control Study. Veterinary Science, 2024; 11(8).
Hodel S., Brugger D., Kook P. Long-term evaluation of initial response to therapy in 60 dogs with chronic inflammatory enteropathy. Journal of Veterinary Internal Medicine, 2024; 38.
Huang Z., Pan Z., Yang R., Bi Y. The canine gastrointestinal microbiota – early studies and research frontiers. Gut Microbes, 2020; 11.
Jergens A.E., Heilmann R.M. Canine chronic enteropathy – Current state-of-the-art and emerging concepts. Frontiers in Veterinary Science, 2022.
Kainulainen V., Tang Y., Spillmann T., Kilpinen S., Reunanen J., Saris P.E.J., Satokari R. The canine isolate Lactobacillus acidophilus LAB20 adheres to intestinal epithelium and attenuates LPS-induced IL-8 secretion of enterocytes in vitro. BMC Microbiology, 2015; 15(1).
Kurosad A., Jank M. Enteropatie u psów – postępowanie dietetyczne. Magazyn Weterynaryjny, 11/2022.
Marelli S.P., Fusi E., Giardini A., Martino P.A., Polli M., Bruni N., Rizzi R. Effects of probiotic Lactobacillus acidophilus D2/CSL (CECT 4529) on the nutritional and health status of boxer dogs. Veterinary Record, 2020.
Pignataro G., Di Prinzio R., Crisi P.E., Belà B., Fusaro I., Trevisan C., De Acetis L., Gramenzi A. Comparison of the Therapeutic Effect of Treatment with Antibiotics or Nutraceuticals on Clinical Activity and the Fecal Microbiome of Dogs with Acute Diarrhea. Animals, 2021.
Sivamaruthi B.S., Kesik P., Chaiyasut C. Influence of Probiotic Supplementation on Healthy Status of Dogs – A Review. Applied Science, 2021; 11(23).
Stubing H., Suchodolski J., Reisinger A., Werner M., Hartmann K., Unterer S., Busch K. The Effect of Metronidazol versus Synbiotic on Clinical Course and Core Intestinal Microbiota in Dogs with Acute Diarrhea. Veterinary Sciences, 2024.
White R., Atherly T., Guard B., Rossi G., et al. Randomized, controlled trial evaluating the effect of multi-strain probiotic on the mucosal microbiota in canine idiopathic inflammatory bowel disease. Gut Microbes, 2017; 8.

Aleksandra Szuba

Lekarz weterynarii, ukończyła wydział Medycyny Weterynaryjnej we Wrocławiu na Uniwersytecie Przyrodniczym w 2011 roku. Zajmuje się leczeniem szeroko pojętych pacjentów internistycznych, a szczególnie lubi gastroenterologię, dermatologię i endokrynologię. Od kilku lat zajmuje się także konsultacjami dietetycznymi pacjentów z ramienia Fundacji Surowe Kotki i Psy, obecnie także w Przychodni I-Vet Katowice oraz Zwierzyniec w Krakowie. Prowadzi najczęściej diety dla pacjentów gastroenterologicznych, nefrologicznych i alergików. W ramach działalności edukacyjnej prowadzi szkolenia z zakresu dietetyki psów i kotów – min dwa cykle szkoleń z podstaw dietetyki psów i kotów dla Wydawnictwa Forum oraz liczne webinary i szkolenia z ramienia Fundacji. Jest autorem treści w książkach: „Psie Smaki”, „Kocie Smaki” i „Mam chorego zwierzaka” Agnieszki Cholewiak – Góralczyk oraz od niedawna autorem artykułów z dietetyki w czasopiśmie “VetCase”.Członek ESVCN, ESCG, w trakcie specjalizacji ESAVS Clinical Nutrition.

Skonsultuj pacjenta lub nawiąż współpracę

Skonsultuj pacjenta Współpraca