Choroby odkleszczowe u psów i kotów
Kleszcze to wektory wielu groźnych chorób. Pojedynczy kleszcz może być wektorem kilku patogenów. Choroby odkleszczowe to nadal rosnące zagrożenie dla zwierząt i ludzi. Nie rzadko powodują ciężkie i przewlekłe objawy, a nawet prowadzą do śmierci. Aktywność kleszczy jest obserwowana coraz częściej wczesną wiosną, jesienią a nawet zimą, dlatego profilaktyka przeciw tym ektopasożytom powinna być całoroczna. Gdy temperatury spadają poniżej zera, nieaktywne kleszcze chowają się w ściółce, aby przetrwać. Kleszcz pospolity może przetrwać 24 godziny w temperaturze ok. -20°C oraz do 30 dni w temperaturze -10°C. Wystarczy jednak, że temperatura wzrośnie do +5oC i aktywność kleszczy wzrasta, wówczas zaczynają poszukiwać swoich żywicieli. Postacie dorosłe stają się aktywniejsze w temperaturze większej niż 5°C, z kolei nimfy w temperaturze większej niż 8°C. Najczęściej spotykanym gatunkiem kleszcza w Polsce jest Ixodes ricinus (kleszcz pospolity). Należy jednak pamiętać o występowaniu innych kleszczy, m.in. Dermacentor reticulatus (kleszcz łąkowy) oraz Ixodes trianguliceps (kleszcz gryzoni), które również są wektorami groźnych dla zwierząt chorób. Najbardziej znaną i najczęściej spotykaną w Polsce chorobą odkleszczową u psów jest babeszjoza. Obok niej trzeba zwrócić też uwagę na inne choroby odkleszczowe: anaplazmozę granulocytarną, erlichiozę monocytarną, kleszczowe zapalenie mózgu i boreliozę. Koty, podobnie jak psy, również narażone są na kontakt z kleszczami. W ostatnich latach u kotów również obserwuje się coraz więcej przypadków chorób odkleszczowych. W naszym kraju najczęściej notowaną chorobą odkleszczową u kotów jest mykoplazmoza hemotropowa. Pozostałe choroby odkleszczowe, które mogą występować u tych zwierząt to babeszjoza, hepatozoonoza i cytaukszonoza.
Anaplazmoza granulocytarna
Wywołuje ją bakteria Anaplasma phagocytophilum, której wektorem jest powszechnie występujący w Polsce kleszcz pospolity. Objawy kliniczne anaplazmozy są bardzo różne i pojawiają się w ciągu od 1 do 2 tygodni po ukąszeniu przez kleszcza. U chorych zwierząt obserwuje się gorączkę, apatię, nagłą senność, brak apetytu, kulawizny, które są spowodowane zapaleniem stawów. U niektórych psów mogą wystąpić również biegunki, wymioty, objawy ze strony układu nerwowego, kaszel, objawy skórne, krwawienia kropelkowe z nosa, wybroczyny na błonach śluzowych. W ostrej postaci choroby można zaobserwować spadek masy ciała, powiększenie węzłów chłonnych, wątroby i śledziony.
Babeszjoza psów
To ciężka, najczęściej diagnozowana choroba odkleszczowa psów. Wywołuje ją pierwotniak Babesia canis. Jeszcze do niedawna w Polsce stwierdzano wyłącznie ten gatunek. W 2018 roku po raz pierwszy opisano występowanie kolejnego gatunku - Babesia gibsoni. Pasożyt namnaża się w krwinkach czerwonych zwierzęcia, uszkadza je, przez co dochodzi do anemii. U chorych zwierząt obserwuje się: wysoką gorączkę (39,5 - 41oC), zażółcenie błon śluzowych, osowiałość, brak apetytu oraz ciemnobrunatne zabarwienie moczu. Mogą występować wymioty i biegunki. Częstym powikłaniem babeszjozy jest ostra niewydolność nerek. W ostatnich latach stwierdza się również występowanie mózgowej postaci babeszjozy. Za główne przyczyny podaje się rozwój stanu zapalnego i upośledzenie przepływu krwi w naczyniach mózgu. Objawia się ona porażeniami, niezbornością ruchową, agresją, wokalizacją, drgawkami, nierównomiernym rozszerzeniem źrenic.
Borelioza
Jej przyczyną są krętki Borrelia spp. Choroba ta jest bardzo dobrze znana u ludzi. Może dotykać również psy. Wśród objawów stwierdza się wysoką gorączkę, apatię, powiększenie węzłów chłonnych, ból przy poruszaniu się. Najczęściej rozpoznawaną postacią boreliozy jest postać stawowa. Towarzyszy jej kulawizna i obrzęki stawów. Kulawizna może mieć charakter wędrujący. Początkowo dotyczy jednej kończyny, a następnie po kilku dniach dotyka pozostałe kończyny. U niektórych osobników może dochodzić od ostrego kłębuszkowego zapalenia nerek. Wiele infekcji u psów przebiega jednak bezobjawowo.
Erlichioza monocytarna
Jej przyczyną jest Ehrlichia canis, której wektorem jest brązowy kleszcz psi i kleszcz pospolity. Choroba ujawnia się po około 1-4 miesiącach od ukłucia przez kleszcza. Objawy erlichiozy to: wysoka temperatura, brak apetytu, chudnięcie, osłabienie. Mogą występować także kulawizny, ślepota, krwawienie z nosa, obrzęki na tylnych kończynach, bladość błon śluzowych, krwiomocz, śluzowo-ropne zapalenie oczu i nosa. Charakterystyczne dla tej choroby są krwawe wylewy i wybroczyny. Mogą występować też objawy neurologiczne: drgawki, przeczulica, ataksja oraz objawy okulistyczne: zmętnienie rogówki, wylewy do przedniej komory oka. Szybko podjęte leczenie daje szansę na pełne wyzdrowienie zwierzęcia. Co ciekawe, rasą psów szczególnie narażoną na rozwój tej choroby są owczarki niemieckie. Po upływie od 2 do 4 tygodni od pojawienia się ostrych objawów, psy mogą ulec spontanicznemu wyzdrowieniu. Infekcja może przejść tez w fazę subkliniczną, która może trwać miesiąca, a w niektórych przypadkach nawet lata.
Kleszczowe zapalenie mózgu
Kleszczowe zapalenie mózgu to choroba coraz częściej notowana u ludzi w Polsce. Rzadko mówi się o tym, że może występować również u psów. Przyczyną choroby jest wirus należący do rodzaju Flavivirus z rodziny Flaviviridae. Jej przebieg u psów jest z reguły ciężki i prawie zawsze kończy się śmiercią. Typowymi objawami są gorączka, silna apatia, agresja, niechęć do jedzenia i picia, zaburzenia koordynacji. Mogą pojawić się również: niezborność, utrata czucia w okolicach głowy, zez, przeczulica okolicy szyi, nierównomierne rozszerzenie źrenic. Psy, które przeżyły infekcję, powracają do zdrowia w ciągu od 6 do 12 miesięcy. W tym czasie kluczowa jest fizjoterapia, która umożliwia zniesienie zaburzeń neurologicznych i przywrócenie prawidłowych funkcji organizmu.
Hepatozoonoza
Jej przyczyną jest pasożyt Hepatozoon canis. Choroba ta występuje głównie w krajach basenu Morza Śródziemnego. W ostatnich latach jednak jej zasięg geograficzny znacznie się powiększył. W Polsce pierwszy przypadek hepatozoonozy u psa potwierdzono w 2021 roku. W przeciwieństwie do pozostałych chorób odkleszczowych, aby doszło do zarażenia, pies musi połknąć kleszcza, co nie jest trudne podczas wylizywania sierści. W przypadku psów dzikich lub myśliwskich do zarażenia może dojść w następstwie zjedzenia upolowanej zwierzyny lub padliny, u której na powłokach ciała znajdowały się zarażone kleszcze lub w tkankach obecne były cysty pasożytów. U zarażonego psa można zaobserwować: gorączkę, sztywny chód, posmutnienie, osłabienie mięśni. Obecny jest także śluzowo – ropny wypływ z worków spojówkowych. Może dochodzić też do zaniku mięśni.
Anaplazmoza granulocytarna
Jest to zakaźna, wielonarządowa choroba, wywoływana przez riketsję Anaplasma phagocytophilum. Rezerwuarem są gryzonie. W przypadku kotów wychodzących, do tej pory nie wiadomo czy zjedzenie gryzonia przez kota może być przyczyną rozwoju infekcji. Zakażenie u kotów jest stwierdzane znacznie rzadziej niż u psów. Objawy kliniczne są mało specyficzne, zwykle na początku obserwuje się gorączkę, apatię i posmutnienie. U niektórych kotów można zaobserwować zapalenie dziąseł i spojówek oraz pogorszenie okrywy włosowej. Częstym objawem jest poliartitis.
Cytaukszonooza
To choroba do tej pory nienotowana w Polsce. Jednak w związku ze zmianami klimatu, należy spodziewać się tego, że w niedługim czasie choroba ta może pojawić się na terenie kraju. Chorobę powodują pierwotniaki Cytauxzoon felis. Cykl rozwojowy tej choroby obejmuje dwie fazy: wewnątrzerytrocytarną i tkankową. Fazę tkankową charakteryzuje ostry, śmiertelny przebieg choroby. Wektorami choroby są kleszcze Dermacentor variabilis i Amblyomma americanum. Możliwe jest zarażenie poprzez transfuzję krwi. Jej to kolejna choroba wielonarządowa. Klasyczna postać cytaukszonoozy charakteryzuje się nadostrym przebiegiem a śmiertelność wynosi blisko 100%. Do śmierci zwierzęcia dochodzi w ciągu 5 dni od stwierdzenia pierwszych objawów, do których należą: gorączka (do 41,5oC), apatia, utrata apetytu, brunatny mocz, duszność, żółtaczka, zaburzenia krążenia. Przed śmiercią spada temperatura poniżej fizjologicznej normy i występuje śpiączka.
Mykoplazmoza hemotropowa (dawniej hemobartoneloza)
Chorobę wywołują trzy gatunki drobnoustrojów: Mycoplasma haemofelis, ‘Candidatus Mycoplasma haemomintum’ i ‘Candidatus Mycoplasma turicensis’. Najbardziej patogenny jest gatunek Mycoplasma haemofelis. To najczęstsza choroba odkleszczowa występująca u kotów. Sposób szerzenia się tej choroby w populacji kotów nie został całkowicie poznany. Źródłem zarazków dla kotów mogą być kleszcze oraz pchły. Co ciekawe, najwięcej przypadków tej choroby odnotowuje się na terenach, gdzie występują kleszcze Rhipicephalus sanguineus. Okres inkubacji choroby jest dość długi, może wynosić nawet ponad 30 dni. Zakażenia utajone mogą utrzymywać się do 6 miesięcy. U chorych kotów obserwuje się apatię, odwodnienie, brak apetytu, utratę masy ciała. Wraz z pogłębiającą się niedokrwistością obserwuje się również osłabienie, bladość błon śluzowych, tachykardię. Mogą pojawić się objawy ze strony układu nerwowego oraz omdlenia. U niektórych kotów występuje spaczony apetyt. Część kotów, zakażonych mykoplazmami może pozostać bezobjawowymi nosicielami przez całe życie.
Borelioza i babeszjoza
W przypadku boreliozy, u kotów kliniczna postać tej choroby występuje niezwykle rzadko. Niekiedy stwierdza się u nich występowanie przeciwciał przeciw Borrelia burgdorferi w surowicy, jednak przyjmuje się, że koty nie są naturalnym żywicielem dla tego patogenu. Doniesienia o przypadkach babeszjozy u kotów na terenie Europy są nieliczne. Babeszjoza u kotów występuje zwykle równolegle z innymi infekcjami. Kontynentem, na którym babeszjoza kotów jest najbardziej rozpowszechniona, jest Afryka. Przypadki tej choroby stwierdzano już jednak we Włoszech, w Portugalii, Hiszpanii, a także w Niemczech oraz w Polsce. Systematyka tych pierwotniaków nie została dokładnie ustalona z powodu występowania różnych form morfologicznych pasożytów, które różnią się wielkością (klasyfikuje się je w obrębie dwóch grup) oraz braku dokładnego opisu ich wektorów. U zarażonych kotów pierwszymi objawami są: gorączka, spadek apetytu, apatia, zwiększona częstotliwość oddechów. Mogą pojawić się biegunki i wymioty. Z czasem pojawia się bladość błon śluzowych
Bibliografia:
1. Adaszek Ł., Mazurek Ł., Dębiak P., Pisarek M., Rutkowska – Szulczyk M., Deneka Ł. (2024). Kleszcze jako wektory chorób zakaźnych i inwazyjnych u kotów. Weterynaria w Praktyce; 5.
2. Bown K. J., Lambin X., Telford G. R., Ogden N. H., Telfer S., Woldehiwet Z., Birtles R. J. (2008). Relative importance of Ixodes ricinus and Ixodes trianguliceps as vectors for Anaplasma phagocytophilum and Babesia microti in field vole (Microtus agrestis) population. Applied and Environemental Microbiology; 74 (23).
3. Adaszek Ł., Mazurek Ł., Dzięgiel B. (2019). Erlichioza monocytarna małych zwierząt. Weterynaria w Praktyce; 4.