Ptasia grypa – zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt
Wirus grypy ptaków to bardzo ważny i nowy odzwierzęcy wirus o potencjale pandemicznym. Spowodował znaczne straty ekonomiczne w przemyśle drobiarskim oraz zakłócenia w bezpieczeństwie żywnościowym. Największą uwagę naukowców skupia wysoce patogenny wirus grypy ptaków A/H5N1. Po raz pierwszy wyizolowano go na fermie gęsi w południowych Chinach w 1996 roku. Rok później wirus ten przełamał barierę gatunkową powodując zachorowania u ludzi w Hongkongu. Wybuch epidemii doprowadził do 18 zakażeń u ludzi i 6 zgonów. Zakażenia stwierdzano u osób, które miały bezpośredni kontakt z chorującym na grypę ptaków drobiem, która w tamtym czasie była masowym problemem w Azji. W 2003 r. ogniska wirusa A/H5N1 ponownie pojawiły się u drobiu w Chinach i szybko rozprzestrzeniły się na Azję Południowo – Wschodnią, Europę i Afrykę. Według Światowej Organizacji Zdrowia Zwierząt w latach 2005 – 2019 zgłoszono 18620 ognisk u drobiu w 76 krajach. Tylko w latach 2020 i 2021 odnotowano dodatkowych ponad 3000 ognisk. Rozprzestrzenianie się wirusa wysoce zjadliwej grypy ptaków stanowi poważne i rosnące zagrożenie dla zdrowia publicznego
Wirus grypy ptaków jest wirusem grypy typu A i należy do rodziny Orthomyxoviridae. Wirusy grypy typu A klasyfikuje się na podtypy genetyczne i antygenowe na podstawie kombinacji ich glikoprotein powierzchniowych: hemaglutyniny (HA) i neuraminidazy (NA). Do tej pory zidentyfikowano 19 podtypów HA (H1-H19 oraz 11 podtypów NA (N1-N11). Wirusy grypy ptaków dzieli się na wirusy o wysokiej patogenności (HPAIV) i wirusy grypy ptaków o niskiej patogenności (LPAIV). Rezerwuarem wirusa jest wolno żyjące ptactwo wodne, głównie gatunki z rzędu blaszkodziobych. Niektóre podtypy wirusa, m.in. H5N1, złamały bariery gatunkowe, powodując epizootie u ssaków. Zaniepokojenie budzi podatność bydła mlecznego na zakażenie wirusem grypy ptaków A/H5N1 w Stanach Zjednoczonych. Liczba zachorowań wśród zwierząt i ludzi stale rośnie. Według Światowej Organizacji Zdrowia w okresie od 1 stycznia 2003r. do 27 maja 2025r. odnotowano łącznie 976 przypadków zakażenia wirusem H5N1 u ludzi w 25 krajach, ze współczynnikiem śmiertelności wynoszącym 48,2%. Główne drogi transmisji wirusa obejmują kontakt bezpośredni ze zwierzętami oraz zanieczyszczone środowisko (aerozole, surowe mleko, sprzęt, pasza, woda). Zakażenie u ludzi następuje najczęściej w wyniku kontaktu bezpośredniego z zakażonym drobiem lub skażonym środowiskiem.
Wirus A/H5N1 ma bardzo szeroki zakres potencjalnych gospodarzy. Występuje u licznych gatunków ptaków dziko żyjących oraz drobiu. Wśród rodzin należących do rzędu drapieżnych (Carnivora) może zakażać kotowate (Felidae), psowate (Canidae), fokowate (Phocidae), szopowate (Procyonidae), łasicowate (Mustelidae) oraz wiwerowate (Viverridae). W 2020 r. pojawił się klad 2.3.4.4b, który w sezonie 2021/2022 spowodował największą epizoocję wysoce patogennej grypy ptaków w Europie, która objęła 37 krajów. Od 2022 roku wirus grypy A/H5N1 spowodował stratę ponad 70 mln sztuk drobiu na pięciu kontynentach, dotarł nawet do Antarktydy. Aktualnie wirus jest obecny praktycznie na wszystkich kontynentach i zakaża bardzo liczne gatunki dziko żyjących ptaków. Niestety sprzyja to zakażeniom wśród dzikich ssaków, które żywiąc się mięsem lub padliną zakażonego ptactwa, mają kontakt z wirusem. Coraz większy niepokój budzi fakt, że wirus cały czas mutuje.
W przeszłości koty uważano, że zwierzęta te nie są wrażliwe na zakażenia wirusami grypy. Obecnie wiadomo już, że są podatne na infekcje niektórymi wirusami grypy typu A. Do tej pory opisano kilka ognisk zakażeń wywołanych przez wirus A/H5N1 u kotowatych. Pierwszy przypadek odnotowano w 2003 roku w ogrodzie zoologicznym w Tajlandii, w którym padły dwa tygrysy i dwa lamparty. Zwierzęta te były karmione zakażonymi tuszami drobiu. Rok później w jednym z tajlandzkich gospodarstw padło 14 kotów domowych, z czego u 3 laboratoryjnie potwierdzono zakażenie wirusem grypy A/H5N1. W tym samym czasie w tajlandzkim ogrodzie zoologicznym w Chonburi z powodu zakażenia padła pantera mglista. W 2009r. w Kambodży odnotowano zakażenia wirusem u lwów, azjatyckich kotów złocistych i panter mglistych. W latach 2004 - 2024 stwierdzono 607 zakażeń, w tym 302 przypadki śmiertelne, w 18 krajach u 12 gatunków kotowatych. W latach 2023 i 2024 zaobserwowano drastyczny wzrost liczby zakażeń u kotów, współmierny do pojawienia się kladu 2.3.4.4b. Obecność tego kladu u kotów potwierdzono w Finlandii, Polsce, Stanach Zjednoczonych, Peru, Korei Południowej, we Włoszech oraz Francji. Co ciekawe, w Austrii u trzech kotów w schronisku stwierdzono subkliniczne zakażenie wirusem A/H5N1. Po pojawieniu się kladu 2.3.4.4b pierwszy udokumentowany przypadek serokonwersji u zwierzęcia towarzyszącego potwierdzono we Włoszech w 2023 r. U pięciu psów i jednego kota stwierdzono obecność przeciwciał pomimo braku objawów. W Polsce na przełomie czerwca i lipca 2023 roku doszło do licznych upadków kotów. U wszystkich padłych kotów zaobserwowano objawy ze strony układu: oddechowego, pokarmowego lub nerwowego. U niektórych wszystkie objawy występowały jednocześnie. Za pomocą metody RT-qPCR według Stefańskiej potwierdzono, że objawy te były spowodowane zakażeniem wysoce zjadliwym wirusem grypy ptaków A/H5N1. Zakażenie potwierdzono u 29 kotów domowych, jednego karakala w niewoli, kilku fretek domowych i psa. Liczba dotkniętych zwierząt była jednak prawdopodobnie wyższa. U chorych kotów przebieg choroby był z reguły ciężki, szybko postępujący, a od wystąpienia objawów do śmierci upływało 1- 7 dni. Najczęstszymi objawami obserwowanymi w przebiegu zakażenia wirusem A/H5N1 u kotów były gorączka i duszność. U niektórych kotów obserwowano także apatię i brak apetytu. Ciężkie infekcje mogą powodować także wymioty i biegunkę, drgawki i dezorientację. U kotów zakażenie wirusem grypy A/H5N1 powoduje ostry, często śmiertelny przebieg choroby, charakteryzujący się nietypowym zapaleniem płuc, zapaleniem mózgu i niewydolnością wielonarządową. Najczęstszymi drogami zakażenia u kotów wydają się być bezpośredni kontakt z zakażonymi ptakami, spożywanie surowych produktów drobiowych oraz polowanie na dzikie ptaki. Zakażenia wirusem u kotów budzą obawy. Adaptacja wirusów ptasich do kotów może stanowić pierwszy krok w kierunku potencjalnej transmisji z człowieka na człowieka. Do tej pory nie udokumentowano przypadków zakażeń u ludzi, które były wynikiem kontaktu z zakażonymi kotami. Co ciekawe, niedawny raport ze Stanów Zjednoczonych wskazał transmisję wirusa z ludzi na koty domowe. W 2024 r. zakażenie wirusem A/H5N1 kladu 2.3.4.4b genotyp B3.13 zidentyfikowano u dwóch kotów wyłącznie domowych. U zwierząt tych występowały objawy ze strony układu oddechowego i neurologicznego, a właściciele kotów zawodowo związani byli z gospodarstwami mlecznymi, w których u bydła potwierdzono występowanie wirusa H5N1. W czerwcu i lipcu 2023 r. w Korei Południowej potwierdzono zakażenia wirusem grypy A/H5N1 w dwóch oddzielnych schroniskach dla kotów. W jednym z nich padło 38 z 40 zakażonych kotów.
Zakażenia wirusem A/H5N1 u psów są znacznie rzadziej spotykane niż u kotów. Są też niestety bardzo słabo udokumentowane w literaturze naukowej. Wśród objawów najczęściej stwierdza się: kaszel, kichanie, apatię, utratę apetytu i gorączkę. W zaawansowanych przypadkach mogą pojawić się wymioty i biegunka. Ciężka infekcja, podobnie jak u kotów, może doprowadzić do niewydolności wielonarządowej, a nawet śmierci. Ze względu na brak pełnych danych, zrozumienie mechanizmów przenoszenia, objawów i leczenia zakażenia wirusem A/H5N1 u psów jest znacznie utrudnione. W 2023 r. w stanie Waszyngton u 4 z 194 badanych psów stwierdzono przeciwciała przeciwko H5N1. Mimo możliwości transmisji z ptaków na psy, niska seroprewalencja i brak choroby u zwierząt seropozytywnych sugerują, że wirusy kladu 2.3.4.4b H5N1, które krążyły w Ameryce Północnej w latach 2022 – 2023, są słabo przystosowane do psich żywicieli.
Za wysoce wrażliwe na zakażenia wirusami grypy typu A są uznawane norka amerykańska i fretka domowa. W 2022r. doszło do wybuchu grypy ptaków A/H5N1 na fermie norek w Hiszpanii. Zidentyfikowane wirusy należały do kladu 2.3.4.4b., który odpowiada za ostatnie ogniska choroby wśród ptaków w Europie. W jednym z genów wirusa znaleziono rzadką mutację, która ułatwia mu namnażanie się w komórkach ssaków. Potwierdza to adaptację wirusa do komórek ssaków. Wirus ten mógł przenosić się pomiędzy norkami. Norki są podatne na zakażenia ptasimi i ludzkimi wirusami grypy typu A. Sytuacja ta prowadzi do obaw, że u zwierząt tych może dochodzić do tworzenia się międzygatunkowych reasortantów, również z udziałem wirusów ludzkich. Wirus A/H5N1 odnotowano również u myszy domowych i jeleniowatych w Nowym Meksyku, Kolorado i Waszyngtonie. W październiku 2023 r. klad 2.3.4.4b wykryto u wielu gatunków fok na dwóch wyspach antarktycznych. W marcu 2024 roku w Teksasie i Kansas u krów mlecznych uzyskano pozytywne wyniki w kierunku H5N1. Co ważne, wysokie stężenie wirusa wykryto również w niepasteryzowanym mleku. To pierwszy przypadek wykrycia wirusa grypy A/H5N1 u krów. U stada bydła mlecznego w Nevadzie stwierdzono nowy wariant D1.1 grypy ptaków A/H5N1. Zawiera on mutację, która umożliwia łatwiejsze namnażanie się u ludzi. W marcu 2024r. potwierdzono przypadek zakażenia wirusem H5N1 u kóz w Minnesocie. W marcu 2025r. opisano z kolei pierwszy przypadek zakażenia wirusem grypy A/H5N1 u owcy w Wielkiej Brytanii. Potwierdzono u niej obecność przeciwciał we krwi, a w mleku stwierdzono obecność RNA H5.
Ryzyko transmisji międzygatunkowej stale rośnie. Wirus grypy ptaków wciąż pozostaje poważnym zagrożeniem dla zdrowia ludzi i zwierząt ze względu na swoją niezwykłą genetyczną plastyczność i zdolność do zakażenia wielu gatunków zwierząt, od dzikich ptaków po ssaki lądowe i morskie.
1. Iwan A. (2025). Wirus grypy ptaków A/H5N1 – zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt. Weterynaria w Praktyce; 10.
2. Wille M., Barr I.G. (2022). Resurgence of avian influenza virus. Science, 376, 459–460.
3. WHO’s Western Pacific Regional Office. Avian Influenza Weekly Update 2025. 2024. Available online: https://iris.who.int/handle/10665/380024.
Mikrobiolog, technik weterynarii, zoopsycholog, absolwentka studiów podyplomowych z Praw zwierząt. Studentka medycyny weterynaryjnej. Członek Polskiej Rady Konsulyacyjnej ds. Parazytoz Zwierząt Towarzyszących (ESCCAP Polska). Autorka profilu edukacyjnego Mikrobiolog z przypadku.